พระพุทธบาทสระบุรี รอยนี้ ยาว 5 ฟุต 1 นิ้ว กว้าง 20 นิ้ว ลึก 10 นิ้ว มีประวัติและตำนานการค้นพบในสมัยพระเจ้าทรงธรรม แห่งกรุงศรีอยุธยา ประวัติการพบรอยพระพุทธบาทนี้ สืบเนื่องมาจากว่า พระพุทธศาสนิกชน จากประเทศไทย ได้เดินทางไปนมัสการกราบไหว้รอยพระพุทธบาทที่ลังกา ผู้ที่ไปนมัสการกันแล้ว ต่างก็พากลับมาเล่าต่อ ๆ กันว่า ชาวลังกา ได้บอกรอยพระพุทธบาทในประเทศไทยก็มี ทำไมจึงต้องพากันมากราบไหว้กันถึงเกาะลังกา ชาวลังกาก็ยังได้อ้างคัมภีร์ทางศาสนาของลังกา ซึ่งปรากฏอย่างชัดแจ้งว่า สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงเหยียบรอยพระพุทธบาทไว้ ถึง 5 แห่ง คือ
1
|
เขาสุวรรณมาลิก |
2
|
เขาสุมนกูฎ |
3
|
เมืองโยนกบุรี |
4
|
หาดในลำน้ำนัมมทานที และ |
5
|
เขาสุวรรณบรรพต ประเทศไทย |
ตามพระราชพงศาวดาร
กล่าวถึงประวัติการพบรอยพระพุทธบาท เมืองสระบุรีไว้ว่า "ลุศักราช 968
(พ.ศ. 2149 ปีนั้น เมืองสระบุรีบอกมาว่า พรานบุญพบรอยเท้าอันใหญ่ บนไหล่เขา
เห็นปลาด สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวดีพระทัย เสด็จด้วยเรือพระที่นั่ง
ชัยพยุหยาตรา พร้อมด้วยเรือท้าวพระยาสามนตราช
ดาษดาโดยชลมารคคนทีธารประทับท่าเรือ
รุ่งขึ้นสด็จทรงพระที่นั่งสุวรรณปฐษฎางค์
พร้อมด้วยคเชนทรเสนางคนิกรเป็นอันมาก ครั้งนั้น ยังมิได้มีทางสถลมารค
(ทางบก) พรานบุญเป็นมัคคุเทสก์นำลัดตัดดงไปถึงเชิงเขา
สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ครัสทอดพระเนตรเห็นแท้ว่า เป็นรอยพระพุทธบาท
มีลายลักษณ์กงจักร ประกอบด้วยอัฏฐตุตรสตมหามงคลร้อยแปดประการ
สมด้วยพระบาลีแล้ว มีรอยพระพุทธบาทอยู่เหนือยอดเขาสุวรรณบรรพต
ก็ทรงโสมนัสปรีดาปราโมทย์ ถวายทสนัข (สิบนิ้ว) เหนือพระอุตมางคศิโรตม์
ด้วยเบญจางคประดิษฐ์เป็นหลายครา
กระทำสักการะบูชาด้วยธูปเทียนสุคนธรสจะนับมิได้ ทั้งท้าวพระยา เสนาบดี
กว่ราชนักปราชญ์บัณฑิตชาติทั้งหลาย ก็ถวายวันทนาประนมน้อมเกล้า
ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ ต่างคนต่างมีจิตโสมนัส ปราโมทย์ยิ่งนัก
กระทำสักการะบูชา"
พระเจ้าทรงธรรม เมื่อทอดพระเนคร
พบรอยพระพุทธบาทด้วยพระองค์แล้ว ก็ดีพระทัยเป็นล้นพ้น ทรงนมัสการกราบไหว้
และทรงคิดว่ารอยพระพุทธบาทแห่งนี้ เป็นบริโภคเจดีย์
เนื่องจากชิดติดต่อกันถึงพระองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า
ประเสริฐยิ่งกว่า อุทเทสิกเจดีย์ เช่น พระพุทธรูป และพระสถูปเจดีย์
ซึ่งเป็นของสร้างขึ้นโดยสมมติ จึงโปรดให้สร้างเป็นมหาเจดีย์
มีพระมณฑปโถงสวมรอยพระพุทธบาท และพระสังฆารามที่พระภิกษุสงฆ์อยู่บริบาล
และสร้างบริเวณราชนิเวศน์
ที่เชิงเขาพระพุทธบาทที่ท่าเจ้าสนุกริมแม่น้ำป่าสักแห่งหนึ่ง
สำหรับประทับเวลาเสด็จไปบูชาแล้วโปรดฯ ให้ช่างชาวฮอลันดาส่องกล้อง
ทำถนนและเรือขึ้นไปจนถึงเขาสุวรรณบรรพต
เพื่อให้เป็นทางมหาชนไปมาได้โดยสะดวก รวมเป็นเวลา 4 ปี จึงสร้างสิ่งต่าง ๆ
เหล่านี้ สำเร็จ โปรดฯ ให้มีพิธีฉลองสมโภชน์งานพระพุทธบาทถึง 7 วัน 7 คืน
ครั้นรัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง พระองค์โปรดฯ
ให้แต่งธารทองแดงเป็นที่ประพาส และโปรดฯ ให้สร้างพระตำหนักเป็นที่ประทับ
สำหรับเสด็จไปนมัสการพระพุทธบาทด้วย และขนานนามว่า "พระตำหนักธารเกษม"
แห่งหนึ่ง ตกแต่งพระตำหนักที่ท่าเจ้าสนุกแห่งหนึ่ง และโปรดฯ
ให้ขุดบ่อทำศาลาราย ริมถนนหลวงขึ้นไปจนถึงพระพุทธบาท .....
